Bij ClientondersteuningPLUS zien we veel verschillende soorten problematiek voorbijkomen. Ruim 3 jaar werkt Jeroen voor ClientondersteuningPLUS en in die tijd is hij regelmatig (zijdelings) betrokken geweest bij Wlz-cliënten die “forensische zorg” genieten of in detentie zitten. Hij leerde over de complexiteit ervan, maar ook over het belang van samenwerking met Justitie om te voorkomen dat mensen tussen wal en schip vallen.
‘’In deze blog concentreer ik me op forensische zorg. Dat is zorg die in een strafrechtelijk kader MOET worden genoten. Waar Wlz-zorg vrijwillige zorg is, is forensische zorg dat dus niet. In het vonnis van een rechter is dan vaak bepaald dat iemand verplicht begeleid moet wonen gedurende een bepaalde periode. Meestal ook in combinatie met een eveneens verplichte behandeling. Dus net als Wlz-zorg, is forensische zorg een vorm van zorg in de samenleving en niet tussen gevangenismuren.
Deze zorg kan op zichzelf staan of volgen op een periode van detentie. Bij forensische zorg is er altijd sprake van toezicht door de Reclassering. Er is dus altijd een reclasseringsambtenaar betrokken. Het gehele pakket aan maatregelen dat de rechter heeft uitgesproken voor een straf buiten de gevangenis, wordt aangeduid met de “forensische titel”. Er kunnen nog veel meer maatregelen deel uitmaken van zo’n titel. Forensische zorg wordt bekostigd door het ministerie van Justitie en valt ook onder hun verantwoordelijkheid. Althans als het om 18+ gaat; de jeugdreclassering is weer een gemeentelijke taak. Daar ga ik nu even niet op in.
Forensische zorg en Wlz
Het kan zijn dat iemand die in forensische zorg komt een Wlz-indicatie heeft. Daarmee heeft diegene ook recht op een onafhankelijk cliëntondersteuner om zich te laten ondersteunen. Zo’n indicatie kan tijdens de forensische zorg of eventueel voorafgaande detentie zijn verkregen.
Wanneer behandelaars in het justitiële kader aanleiding zien dat 24/7 zorg na het “uitzitten” van een straf nodig is, kan deze aangevraagd worden bij en toegekend worden door het CIZ. Het kan ook zijn dat iemand met Wlz-zorg een strafbaar feit begaat en in forensische zorg komt. Het is goed om te weten dat forensische zorg voorliggend is op de Wlz-zorg. Dus Wlz-zorg kan NIET genoten worden zolang er nog een forensische titel actief is; behalve wanneer in de titel geen verplichting tot begeleid wonen is opgenomen. Ook in situaties waarbij vooraf aan detentie of het verwerven van een forensische titel Wlz-zorg werd genoten, kan zorg vanuit de Wlz doorgezet worden. In de praktijk blijkt dit vaak niet haalbaar, omdat de Wlz-zorg onderbroken is geweest.
Een passende woonplek
Als de titel van iemand met forensische zorg afloopt, is het dus zaak dat er aansluitend passende Wlz-zorg is. Je begrijpt vast dat het extra lastig is om mensen met een justitieel verleden een Wlz-plek te bezorgen. Ten eerste door het verleden, ook al is de opgelegde straf om tot inkeer te komen keurig en zonder toestanden volbracht, maar het komt ook voor dat forensische cliënten zelf een beschermde woonplek (nog) niet zien zitten. Zeker niet als ze vóór hun titel en/of detentie ook geen zorg hadden.
Aan de andere kant heeft de gemiddelde cliënt na verblijf onder Justitie geen woning om naar terug te keren. We weten allemaal dat inschrijven bij de woningcorporatie pas na heel veel jaren een sociale woonplek oplevert. Als er dan geen verblijfsplek is, resteert de maatschappelijke opvang of anders “de brug”, als familie of vrienden geen opvang kunnen bieden. Een treinkaartje naar de gemeente van herkomst is dan het afscheidscadeau van Justitie. Het risico op “uit beeld verdwijnen” en terugvallen in de criminaliteit is in dit geval groot. Vanuit de maatschappelijke opvang kan immers geen echte zorg en begeleiding geboden worden. Het voorziet in een slaapplek en een maaltijd, maar overdag moet je je gewoon zien te redden. Je moet zelf zorgen dat een uitkering of inkomen verworven wordt om niet te hoeven stelen bijvoorbeeld. In vrijwel alles is men op zichzelf aangewezen en is er geen ondersteuning. Geen goed recept om het leven weer op de rit te krijgen!
Tussen wal en schip
Het vinden van een Wlz-zorgplek is een kans op een dak boven het hoofd. Dat vraagt dan om tijdige samenwerking tussen de betrokkenen in het justitiële kader en onafhankelijk clientondersteuners. Wlz-zorg is er in talloze vormen; een onafhankelijk cliëntondersteuner kan daarover als geen ander in gesprek. Anticiperen op het aflopen van een forensische titel voor cliënten met een Wlz-indicatie, verkleint de kans dat mensen tussen wal en schip blijven vallen. Als een forensische titel met verblijf afloopt, staat de cliënt dus in principe op straat. Als aansluitend goede Wlz-zorg geregeld is, zorg die de cliënt in kwestie past en prettig vindt, dan verkleint dat de kans op recidieven enorm.
Het belang van onafhankelijke cliëntondersteuning
In deze aansluiting kan een onafhankelijk cliëntondersteuner het verschil maken, maar het is wel nodig dat Justitie de cliënt van de mogelijkheid en het belang op de hoogte brengt. Te weinig weten van elkaars kaders en hoe deze met elkaar samenhangen, is een knelpunt waar het VWS en Justitie zouden moeten werken. Ook het inzicht dat het belangrijk is om buiten je eigen hokje te denken, is er nog niet altijd. Reclassering en onafhankelijk cliëntondersteuners weten elkaar nog niet vanzelfsprekend op het juiste moment en met de juiste verwachtingen van elkaar te vinden. Steeds meer justitiële cliënten melden zich bij organisaties voor onafhankelijke cliëntondersteuning. Dat geeft in ieder geval aan dat het belang van aansluitende goede zorg steeds meer wordt onderkend.
Niet overbodig om te vermelden is dat onafhankelijk cliëntondersteuners niet kunnen garanderen dat er aansluitend op forensische zorg een Wlz-plek is. Er is en blijft een mismatch tussen vraag en aanbod in de Wlz-zorg, of in ieder geval is het inzicht in beschikbare vrije Wlz-zorgplekken nog zodanig beperkt dat dit een tijdige match bemoeilijkt. Ook houden Wlz-zorginstellingen het recht om cliënten gemotiveerd niet in zorg te nemen. Aan beide kanten van de streep dus werk aan de winkel.
PS Hetzelfde verhaal voor de kansen van mensen met forensische zorg, geldt natuurlijk voor mensen die in de Penitentiaire Inrichting een straf uitzitten en met een Wlz-indicatie vrijkomen. Dan zijn het de casemanagers van gedetineerden die hen kunnen attenderen op het belang van het bijschakelen van een onafhankelijk cliëntondersteuner.’’
Jeroen Veltheer, onafhankelijk cliëntondersteuner bij ClientondersteuningPLUS
