Digitale zorg, vroeger vaak aangeduid als e-health, is niet meer weg te denken uit het Nederlandse zorglandschap. Van online afspraken maken bij de huisarts tot apps die je helpen je gezondheid te monitoren; het klinkt laagdrempelig, maar is dat ook zo voor iedereen? Niet altijd. Zeker bij mensen die langdurige zorg ontvangen of minder digitaal vaardig zijn, vraagt digitale zorg om extra aandacht. In deze blog leggen we uit wat digitale zorg precies is, waarom het is ontstaan en welke kansen en risico’s het met zich meebrengt. We delen ook inzichten uit recente onderzoeken van onder andere Nivel en het Zorginstituut.
Wat is digitale zorg?
De term e-health werd jarenlang gebruikt voor digitale toepassingen in de zorg. Denk aan beeldbellen met een arts, apps voor medicatieherinnering of online behandelprogramma’s. Inmiddels spreken we over ‘digitale zorg’; een bredere term die niet alleen gaat over techniek, maar ook over hoe zorgprofessionals, cliënten en naasten deze toepassingen gebruiken, begrijpen en ervaren.
Digitale zorg is een belangrijk onderdeel van het toekomstbestendig maken van onze zorg. Het idee is simpel: digitale hulpmiddelen kunnen bijdragen aan gezondere inwoners, efficiëntere zorg en lagere kosten. In de praktijk blijkt dat niet iedereen hiervan profiteert.
Kwetsbare groepen blijven achter
Hoogleraar Catherine Bolman (Open Universiteit) doet onderzoek naar digitale zorg bij kwetsbare doelgroepen. In een interview met het Zorginstituut benadrukt zij dat vooral mensen met een lagere opleiding, ouderen met meerdere chronische aandoeningen, mensen met een verstandelijke beperking en arbeidsmigranten achterblijven. Zij lopen risico om letterlijk de aansluiting met de zorg te verliezen als die steeds digitaler wordt.
Volgens cijfers van het CBS (2019) maakt slechts 30 procent van de laagopgeleiden gebruik van digitale zorgtoepassingen. Bij hoger opgeleiden ligt dat percentage op 78 procent. Ook onder 65-plussers is de adoptie laag. Tegelijkertijd zijn er zo’n 2,5 miljoen laaggeletterden in Nederland die moeite hebben met het begrijpen van gezondheidsinformatie of het bedienen van een computer of smartphone.
Complexiteit en versnippering belemmeren gebruik
Het aanbod van digitale zorg is inmiddels groot, maar ook versnipperd. Door marktwerking in de zorg zijn er talloze apps en systemen; vaak niet op elkaar afgestemd. Daardoor is het voor cliënten – en zelfs voor professionals – lastig te beoordelen wat betrouwbaar is en wat goed aansluit bij de eigen situatie. Zeker voor mensen met meerdere aandoeningen of beperkte regie vraagt dit om ondersteuning en maatwerk.
Bij ClientondersteuningPLUS zien we dit dagelijks. Wij ondersteunen mensen die langdurige en vaak complexe zorg nodig hebben. Ook goedopgeleide cliënten kunnen moeite hebben met digitale zorg wanneer hun gezondheid achteruitgaat. Denk aan geheugenproblemen, vermoeidheid of het ontbreken van overzicht. Dan is het niet reëel om te verwachten dat zij zelfstandig een digitaal zorgdossier beheren of via een app afspraken regelen. De vraag is ook of mantelzorgers of naasten die rol zomaar kunnen overnemen, of dat zij daar de kennis en tijd voor hebben.
Nivel monitort digitaal zorggebruik
Het Nivel volgt de ontwikkelingen rond digitale zorg nauwgezet. Via de “Monitor Gebruik Digitale Zorg” onderzoekt het instituut onder andere hoe burgers digitale zorg ervaren, welke drempels zij tegenkomen en hoe huisartsen en andere zorgverleners hierop inspelen.
De resultaten laten zien dat het gebruik van digitale zorg wel toeneemt, maar dat dit ongelijk verdeeld is. Ook blijkt dat de tevredenheid sterk samenhangt met de mate waarin mensen digitale zorg snappen en erop kunnen vertrouwen. Vertrouwen komt pas als mensen weten hoe iets werkt, waarom het werkt en wat het voor hen oplevert. Daar ligt nog een grote opgave.
Wat levert digitale zorg op?
Toch zijn de voordelen groot, mits goed ingezet. Digitale zorg kan ervoor zorgen dat mensen langer thuis kunnen wonen, sneller contact hebben met een arts en beter inzicht krijgen in hun eigen gezondheid. Het RIVM geeft aan dat digitale zorg bijdraagt aan de gezondheid van inwoners, mits toegankelijk en passend georganiseerd. Denk aan een slimme weegschaal voor mensen met hartfalen, een beeldbelafspraak met de huisarts of een medicatie-app die voorkomt dat iemand doses overslaat.
(Bron: https://www.rivm.nl/digitalezorg)
De Rijksoverheid stimuleert daarom actief het gebruik van digitale toepassingen in de zorg. Maar ook zij erkennen dat digitale zorg vraagt om passende ondersteuning voor mensen die hier niet vanzelfsprekend hun weg in vinden.
De rol van cliëntondersteuning
Onafhankelijke cliëntondersteuning speelt hierin een belangrijke rol. Wij helpen mensen niet alleen bij het aanvragen van zorg, maar ook bij het begrijpen en benutten van de mogelijkheden die er zijn, digitaal of niet. We denken mee over oplossingen die passen bij de cliënt, inclusief het tempo waarop iemand iets kan aanleren of overnemen. Zo zorgen we samen dat niemand buitenspel komt te staan.
Tot slot
Digitale zorg is een waardevolle ontwikkeling, maar het moet geen doel op zich worden. Niet iedereen kan meekomen en daar moeten we eerlijk over zijn. We hebben systemen nodig die aansluiten bij de praktijk van mensen die langdurige zorg ontvangen; met hun unieke situaties, uitdagingen en tempo. Alleen dan wordt digitale zorg écht van meerwaarden.
