Steeds meer zaken in Nederland regelen we digitaal. Een afspraak maken in het ziekenhuis, een herhaalrecept aanvragen, een medisch dossier bekijken of contact opnemen met een zorgverlener: het kan vaak allemaal online. Die ontwikkeling biedt veel voordelen. Digitale zorg kan de toegankelijkheid vergroten, wachttijden verkorten en zorgprofessionals ontlasten. Toch is er een keerzijde.
Wat is digitale inclusie?
Digitale inclusie betekent dat iedereen mee moet kunnen doen in de digitale samenleving. Dat gaat verder dan alleen toegang hebben tot internet of een smartphone. Ook digitale vaardigheden, begrijpelijke websites, toegankelijke apps en passende ondersteuning spelen een belangrijke rol. Het uitgangspunt is simpel: niemand mag worden buitengesloten doordat dienstverlening steeds verder digitaliseert.
Voor veel mensen is digitaal contact inmiddels vanzelfsprekend. Zij plannen eenvoudig een afspraak via een patiëntenportaal of lezen hun onderzoeksuitslagen online. Voor een grote groep Nederlanders is dat echter minder vanzelfsprekend. Denk aan ouderen, mensen met een verstandelijke beperking, laaggeletterden, mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden of mensen die simpelweg weinig ervaring hebben met computers en smartphones.
Wanneer zorg steeds digitaler wordt, ontstaat het risico dat juist deze groepen moeilijker toegang krijgen tot ondersteuning. Juist de mensen die het vaakst afhankelijk zijn van zorg, lopen daardoor het risico om achter te blijven. Dat maakt digitale inclusie een belangrijk thema, zeker binnen de zorg.
De digitale kloof in de zorg groeit
Digitalisering wordt vaak gezien als een oplossing voor de toenemende druk op de zorg. Videobellen, digitale vragenlijsten, patiëntenportalen en apps maken het mogelijk om efficiënter te werken. Dat is op zichzelf een positieve ontwikkeling.
Toch schuilt hierin ook een belangrijk risico. Wie digitaal niet mee kan komen, krijgt steeds meer moeite om zorg te regelen. Een afspraak maken lukt niet, belangrijke informatie wordt gemist of een aanvraag blijft liggen omdat deze alleen nog online kan worden ingediend.
Onderzoekers waarschuwen daarom dat digitalisering onbedoeld gezondheidsverschillen kan vergroten. Wanneer digitale zorg de norm wordt zonder voldoende aandacht voor mensen die extra ondersteuning nodig hebben, ontstaat er ongelijkheid in de toegang tot zorg. Zij weten de weg naar die zorg niet meer te vinden.
Digitale vaardigheden zijn niet vanzelfsprekend
Vaak wordt gedacht dat digitale vaardigheden vooral een generatieprobleem zijn. In werkelijkheid is de groep mensen die moeite heeft met digitale dienstverlening veel groter.
Sommige mensen begrijpen ingewikkelde websites niet goed. Anderen raken het overzicht kwijt wanneer zij meerdere inlogstappen moeten doorlopen. Ook een visuele beperking, geheugenproblemen, stress of een taalbarrière kunnen ervoor zorgen dat digitale zorg lastig toegankelijk is.
Daar komt bij dat veel digitale systemen zijn ontworpen vanuit het perspectief van mensen die digitaal vaardig zijn. Wie moeite heeft met DigiD, tweestapsverificatie of online formulieren, loopt al snel vast.
Een oplossing ligt daarom niet alleen in het vergroten van digitale vaardigheden. Ook digitale dienstverlening zelf moet begrijpelijk, toegankelijk en gebruiksvriendelijk worden ingericht.
Wat betekent dit voor mensen met een zorgvraag?
Voor mensen die afhankelijk zijn van langdurige zorg, ondersteuning of begeleiding kunnen de gevolgen groot zijn. Wanneer belangrijke communicatie uitsluitend digitaal verloopt, bestaat het risico dat afspraken worden gemist of noodzakelijke hulp te laat wordt aangevraagd. Ook mantelzorgers lopen regelmatig tegen digitale systemen aan die ingewikkeld of onduidelijk zijn.
Binnen de Wet langdurige zorg (Wlz), de Wmo of de Zorgverzekeringswet krijgen mensen vaak te maken met meerdere organisaties. Iedere organisatie gebruikt weer eigen systemen, portalen en communicatiekanalen. Dat maakt het voor veel mensen ingewikkeld om overzicht te houden.
Ook daarom blijft persoonlijke ondersteuning onmisbaar. Digitalisering kan veel voordelen bieden, maar mag nooit betekenen dat persoonlijk contact verdwijnt of de benodigde zorg niet geboden kan worden.
De belangrijke rol van onafhankelijk cliëntondersteuners
Voor veel mensen vormt een onafhankelijk cliëntondersteuner de schakel tussen ingewikkelde regelgeving, digitale processen en passende zorg. Een cliëntondersteuner helpt mensen niet alleen bij het aanvragen van zorg of het voorbereiden van gesprekken, maar denkt ook mee wanneer digitale communicatie ingewikkeld wordt. Samen wordt gekeken welke informatie nodig is, welke stappen gezet moeten worden en welke mogelijkheden er zijn.
Juist voor mensen die digitaal minder vaardig zijn, kan deze ondersteuning het verschil maken tussen vastlopen of daadwerkelijk de zorg krijgen waar zij recht op hebben. Digitale inclusie gaat daarom niet alleen over technologie. Het gaat ook over menselijke begeleiding, duidelijke communicatie en het wegnemen van drempels.
Er gebeurt gelukkig steeds meer
Digitale inclusie krijgt de afgelopen jaren steeds meer aandacht vanuit de overheid en maatschappelijke organisaties. Het ministerie van Binnenlandse Zaken werkt samen met verschillende partners aan programma’s die digitale vaardigheden vergroten en digitale dienstverlening toegankelijker maken.
Zo zijn er Informatiepunten Digitale Overheid in bibliotheken, kunnen mensen terecht bij de DigiHulplijn en worden er cursussen georganiseerd om digitale vaardigheden te versterken. Ook wordt gewerkt aan betere toegankelijkheid van websites en apps, zodat deze bruikbaar zijn voor mensen met verschillende beperkingen.
Daarnaast verscheen recent de Blauwdruk Digitale Inclusie in Zorg en Welzijn, waarin wordt beschreven hoe zorg- en welzijnsorganisaties digitale inclusie structureel kunnen opnemen in hun beleid. De blauwdruk laat zien dat digitale inclusie geen los project is, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van bestuurders, professionals en beleidsmakers.
Ook vanuit de landelijke politiek klinkt steeds nadrukkelijker de boodschap dat de overheid een actievere rol moet nemen. Het kabinet wil niet langer afwachten totdat mensen zelf om hulp vragen, maar juist proactief drempels wegnemen en inwoners eerder ondersteunen wanneer zij moeite hebben met digitale dienstverlening. Daarmee verschuift de aandacht van alleen digitaliseren naar digitaliseren voor iedereen.
Digitale zorg en menselijke ondersteuning
Digitalisering zal de komende jaren alleen maar verder toenemen. Dat biedt kansen voor een toekomstbestendige zorg, maar vraagt tegelijkertijd om aandacht voor de mensen die niet vanzelf meekomen.
Een samenleving waarin iedereen toegang heeft tot passende zorg vraagt om meer dan goede technologie. Het vraagt om begrijpelijke communicatie, toegankelijke systemen én professionals die naast mensen blijven staan wanneer dat nodig is.
Bij ClientondersteuningPLUS zien we iedere dag hoe belangrijk persoonlijke begeleiding is. Digitale hulpmiddelen kunnen veel betekenen, maar uiteindelijk draait goede zorg altijd om mensen. Daarom verdient digitale inclusie blijvende aandacht.

